نظریه خداباوری گشوده چه می‌گوید؟

نظریه خداباوری گشوده چه می‌گوید؟

مسئله شر از دیرباز مشکل مهمی در مقابل وجود خدای قادر مطلق، عالم مطلق و خیرخواه محض بوده است. صورت کلاسیک مسئله شر چنین است:

الف- خداوند قادر مطلق، عالم مطلق و خیرخواه محض وجود دارد.

ب- قادر مطلق، قدرت جلوگیری از شر را دارد.

پ- عالم مطلق، به وجود شر آگاه است و می داند چگونه آن را برطرف کند.

ت- خیرخواه محض، اراده برطرف کردن شر را دارد.

ث- وجود شر با وجود قادر مطلق، عالم مطلق، و خیرخواه محض در تناقض است.

ج- شر وجود دارد

پس

چ- این مجموعه متناقض است

خداباوران سعی کرده اند به این مسئله پاسخ بدهند و از این مجموعه رفع تناقض کنند. برای این که از این مجموعه رفع تناقش بشود یا باید قادر مطلق بودن یا عالم مطلق بودن یا خیرخواه محض بودن یا دو تا از این سه مورد و یا هر سه آن ها حذف بشوند یا تغییری در تعاریف آن ایجاد بشود و یا وجود شر، انکار بشود. تقریبا تمام دفاعیات سنتی حول محور انکار شر می گشت برخی انکار مستقیم بود و برخی سعی می کردند تا با جرح و تعدیل هایی در معنای شر و تناسب آن با حکمت خداوند به معضل شر پاسخ دهند.

در میان پاسخ های جدیدتر آلفورد نورث وایتهد و برخی از پیروانش همچون دیوید گریفین سعی کردند تا با زیر سوال بردن قدرت مطلق خداوند به مسئله شر پاسخ دهند. آن ها علم مطلق و خیرخواهی محض خداوند را می پذیرفتند اما باور داشتند که خداوند قدرت برطرف کردن شرور موجود را ندارد و شر واقعا موجود با الوهیت خداوند ناسازگار نیست. اما در ربع چهارم قرن بیستم میلادی وسط فیلسوفان دینی همچون کلارک پین هوک، ریچارد رایس، جان ساندرز، ویلیام هاسکر، و دیوید بازینجر نظریه ای مطرح شد که به واسطه جرح و تعدیل در علم مطلق خداوند یا به عبارت بهتر با انکار علم پیشین خداوند و مغایرت آن با اراده آزاد سعی داشت تا ناسازگاری وجود شر با وجود خداوند قادر مطلق و عالم مطلق و خیرخواه محض را برطرف کند.

قائلان به خداباوری گشوده ( open theism ) می گویند انسان دارای اراده آزاد است به این معنا که بتواند به گونه ای دیگر هم رفتار کند همچون مولوی که می گوید:

این که فردا این کنم یا آن کنم

این دلیل اختیار است ای صنم

بنابراین اقتضای اراده آزاد داشتن انسان ها این است که افعالی که صورت گرفته یا صورت خواهد گرفت می توانست به گونه ای دیگر هم صورت پذیرد یعنی وقوع این افعال ممکن بود و نه ضروری. از سوی دیگر، قائلان به خداباوری گشوده علم مطلق خداوند را می پذیرند به این معنا که خداوند به صدق و کذب گزاره ها علم دارد یعنی می داند کدام گزاره صادق است و کدام یک کاذب است. به عنوان مثال خداوند می داند که تهران پایتخت ایران است یا می داند که درون یخچال خانه الف چیست و قس علی هذا. علاوه بر آن خداوند نسبت به گزاره های ضروری حتی در آینده هم علم دارد مثلا می داند که مجموع زوایای داخلی مثلث در حال حاضر ۱۸۰ درجه است و در آینده نیز ۱۸۰ خواهد بود. اما آیا خداوند به ممکنات که هنوز رخ نداده اند نیز عالم است؟ بنا بر عقیده این دسته از اندیشمندان، این قبیل موضوعات از دایره شمول علم خداوند خارج اند و این البته نقصی برای عالم مطلق بودن خداوند به حساب نمی آید بلکه بنابر اقتضای ممکن بودن آن ها، اصولا قابلیت صادق بودن یا کاذب بودن برای این قبیل موضوعات متصور نیست که بعد بگوییم خداوند به صادق بودن یا کاذب بودن آن افعال عالم است یا نیست. با این وصف و بر طبق نظر قائلان به خداباوری گشوده چون شرّ ناشی از اراده آزاد آدمی است و اراده آزاد آدمی مستلزم پذیرفتن ممکن بودن افعال در آینده است و از آن جا که علم خداوند فقط به گزاره های صادق یا کاذب تعلق می گیرد پس وجود شر با عالم مطلق بودن خداوند ناسازگار نیست.

نظریه خداباوری گشوده البته بی نقص نیست مثلا این نظریه در صورت اولیه خود نسبت به شرور طبیعی چه موضعی دارد؟ یا اگر گزاره های ناظر به آینده نه صادق اند و نه کاذب، پس چه هستند؟ و یا پیش گویی هایی که در متون مقدس دینی و مذهبی وجود دارد ناشی از چیست؟ ایا مهمل اند یا واقعا خبر از آینده می دهند؟ با این حال هنوز عمر چندانی از ابراز این نظریه نگذشته و می تواند با پاسخ گویی به نقدها و جرح و تعدیل در آن، راهی نو به سوی پاسخ به معضل شر بگشاید.

.


.

نظریه خداباوری گشوده چه می‌گوید؟

نویسنده: وحید حلاج

.


.

8 نظر برای “نظریه خداباوری گشوده چه می‌گوید؟

  1. سلام
    بحث برهان شر بصورت جامعی در مناظره بین اقای دکتر آرش نراقی و آقای دکتر ابراهیم سلطانی در برنامه پرگار تلویزیون بی بی سی مورد بررسی قرار گرفته.

    آقای دکتر نراقی انتقادات بسیار مهمی رو در باره منطق موجود در گزاره های فوق ارائه میدهند که ردی بر این ادعا است. و برهان شر اعتباری برای غیرعقلانی بود باور به خدا ندارد

    همچنین اقای سلطانی حتی بعنوان مدافع برهان شر، اظهار می کنند درحال حاضر برهان شر بصورتی که در بالا اشاره شده دیگر قابل استناد نیست و خداناباوران به صورت تقلیل یافته ای از این شکل اولیه استوار هستند.

    هرچند اون شکل تقلیل یافته یا اصلاح شده هم از دید اقای دکتر نراقی معتبر نیست زیرا که این شکل نیز بر احتمالات استوار شده و نتیجه احتمالاتی آن بنابر فرضی مشروط هست که وجود آن فرض مشروط خود در ابهام است.

    به گفته اقای دکتر نراقی به دلیل عدم اعتبار منطقی برهان شر، یک خداباور نیازی به جدی گرفتن نتیجه ی نادرستی که برهان شر ارائه می کند ندارد. لذا نیازی به اصلاح و بازنگرب در صفات خداوندی نیست.

    شاید آدرس دادن به شبکه بی بی سی خیلی مورد پسند سایت صدانت نباشد به هر صورت این مناظره رو علاقه مندان می توانند در یوتیوب مشاهده کنند.

  2. اقای امیررضا همین دکتر ارش نراقی مقاله ای نوشتند وگفتند که برای پاسخگویی به برهان شر باید صفات خدا دستکاری شود تا بتوان به اشکالات مطروحه پاسخ گفت در هر صورت اگر کسی گمان میکند میتواند پاسخگوی اشکالات مطروحه دراین زمینه باشد همینجا ورود نماید وگفتگو کند نه دکتر نراقی ونه هیچ کس دیگری تا الان نتوانسته به برهان شر پاسخ بگوید برهان شر نه درفلسفه اسلامی ونه در فلسفه غرب پاسخی نیافته است

    1. حجت عزیز
      ممنون میشم لینک مقاله ی آقای دکتر نراقی که چنین اظهار نظری کرده اند رو برای بنده ارسال کنید.

      چون بنده تمام درس گفتارهای ایشون رو مطالعه کردم و چنین جمله ای رو در اون ندیدم

      صورت قبلی برهان شر ایراد منطقی عمیقی داره که اون رو از درجه اعتبار ساقط می کنه و صورت قبلی اون نه نزد خداناباوران و نه نزد خداباوران معتبر نیست.

      اینکه شما می فرمایید هیچ کس تا الان نتوانسته به برهان شر پاسخ بگه اظهار نظر صحیحی نیست، چون خود اقامه کنندگان جدید برهان شر دارند تلاش می کنند قسمی اصلاح شده از اون رو ایراد کنند که قابل اصلاح باشه که تا کنون هنوز چنین چیزی حاصل نشده و شکل اصلاح شده فعلی اش هم احتمالاتی است اما قوی نیست و جای ارائه ندارد.

      هنوز هیچ قسمی از برهان شر نتوانسته ناسازگاری دو گزاره ی زیر رو اثبات کنه:

      “خدا وجود دارد” و “شر وجود دارد”

      و ترکیب عطفی این دوگزاره نیست (به شرط پذیرش اعتبار گزاره اول) معتبر است.

      منتها اینکه فردی هنوز تمایل به استفاده از این برهان (با صورت فعلی) برای رد وجود خدا می کند ، سلقیه ای است نه براساس منطق ریاضی یا فلسفی که زبان مشترک مباحثات هست.

    2. سلام علیکم.
      اینکه فرمودید برهان شر هیچ گونه جوابی ندارد به خصوص در فلسفه اسلامی امر محیرالعقولی است!
      یعنی جناب عالی تمام منابع فلسفه اسلامی را مطالعه فرمودید.
      به نظر میرسد اگر یک نگاهی به کتاب آموزش فلسفه آیت الله مصباح بندازید مشکل شما حل بشه.
      چون گفتار شما به تنهایی زحمت بسیار از کسانی که در فلسفه اسلامی زحمت کشیده اند به یک باره زیر سؤال برد.

  3. اقای سید اگر من گفتم که شرور نه درفلسفه اسلامی ونه در فلسفه غرب پاسخی ندارد حتما به اندازه کافی تحقیقات کرده ام هر کسی که توان دفاع از گفتههای ایتالله مصباح ویا ایت الله مطهری و…دیگران را دارد قدم جلو بگذارد ووارد گفتگو شود

    1. البته منظور جنابعالی از پاسخی ندارد باید مشخص بشود اما فی الجمله باید دانست شر امری عدمی است. نه اینکه وجود ندارد بلکه منسوب به عدم هاست. دوما انسان از دوطرف این معادله حذف می‌شود. شر در دیدگاه ما شر است و گرنه تکوینا(من حیث وجود) خیر است. هر شی‌ مرکب از عدم و وجود است که از ترکیب و در کنار قرار گرفتن آن ها شر به وجود می‌آید.
      فی المثل همچون دیواری در مقابل آفتاب. روشنایی دیوار از آفتاب و سایه‌ی دیوار از خود اوست.
      هر چه خوبی است از او و هرچه بدی است از ما.
      ولی به هرحال مشتاق گفتگو با شما در این زمینه هستم.
      موفق باشید.

  4. دوست عزیز سید،
    با «عدمی» دانستن شر مسئله به هیچ وجه حل
    نمی شودزیرا که می توان به سادگی این پرسش را
    پیش کشید که چرا خداوند متعال مقدار بیشتری از «خیر» را خلق نکرده است؟ در نظر شما کودکی که با بیماری وحشتناکی همچون ای.بی (EB) متولد می شود دچار «شر» نیست زیرا که بیماری امری «عدمی» است–به عبارت دیگر، بیماری صرفاً نبود سلامتی است؛ خوب، می توان پرسید که چرا خداوند مقدار بیش تری از امری «وجودی» یا ایجابی به نام سلامتی را به این کودک عطا نکرده است؟

    ۲- این گزاره که «شر امری عدمی است. نه اینکه وجود ندارد بلکه منسوب به عدم هاست» علاوه بر این که منطقاً مهمل است–بنا به تعریف،تنها چیزی که بر عدم می توان حمل کرد وجود نداشتن است– ناقض نص صریح قرآن نیزاست:
    «مِنْ شَرِّ مَا خَلَقَ»: در این آیه و آیات بعدی سوره فلق (حداقل برخی) مخلوفات خداوند صراحتا متصف به شر هستند، پس چگونه می توان به راحتی ادعا کرد که شر «منسوب به عدم هاست» و «هر چه بدی است از ما» ست؟ آیا مخلوقات خدا «عدمی» اند؟! آیا خداوند طی سوره ی فلق از ما می خواهد از چیزی که «عدمی» است و وجود ندارد به او پناه ببریم؟! ( « قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ الْفَلَقِ»)
    از دیگر سو، در قرآن حداقل چهار باراز شر همچون چبزی که انسان را «مسّ» می کند تعبیر شده است(« لَا یَسْأَمُ الْإِنْسَانُ مِنْ دُعَاءِ الْخَیْرِ وَإِنْ مَسَّهُ الشَّرُّ فَیَئُوسٌ قَنُوطٌ» و « إِذَا مَسَّهُ الشَّرُّ جَزُوعًا»و …)؛ چگونه چیز ی که «عدمی» است می تواند انسان را «مسّ» کند و به او آسیبی برساند؟
    ااگر شر «عدمی» است چرا خداوند به جای این تعابیر نفرمود که مثلا انسان «هنگامی که از خیر اش کاسته شود عجز و لابه می کند»؟

  5. اقای سید انانکه گفتند شر عدمیست انچه شما میگویید را مراد نمیکردند گفته شما تناقض است عدم ووجود نمیتواند جمع شود منظور از اینکه شر عدمیست اینست که وجود ندارد وجودی نیست مثلا کوری را عدم بینایی میدانند میگویند که ما چیزی بنام کوری نداریم که وجود داشته باشد بلکه این بینایی است که وجود دارد ووقتیکه این نعمت به فردی داده نمیشود میگویند او کور است کوری وجود ندارد کوری عدم بینایی است این حرف امثال ایت الله مصباح ومطهری و… است
    در جواب باید گفت چنین نیست
    ۱- اگر به فرض شر عدم خیر باشد ومثلا کوری عدم بینایی باشد باز هم اشکال سر جایش باقیست که چرا خدا نعمت بینایی را از انسانی ذریغ کرده واو را ناقص افریده است ؟
    ۲-شر عدمی نیست اینها بازی زبانیست شر وجود دارد ایا میکرب وبا وجود ندارد ؟ میکرب وبا وجودیست ویروس ایدز وجودیست سیل وزلزله وجودیست معلولیت مادرزاد وجودیست و….
    ۳- قران تاکید دارد که شر وجودیست
    کل نفس ذائقت الموت ونبلوکم بالشر والخیر فتنت والینا ترجعون
    هر نفسی چشنده مرگ است وما میازماییم شما را با شر وخیر وشما باز گردانیده خواهید شد
    قران میگوید که با شر وخیر انسانهاازمایش میشوند چگونه با چیزی که وجود ندارد انسانها قرار است ازمایش شوند ؟
    اینکه شر عدمیست را فلاسفه اسلامی از الهیات مسیحی وتوماس اکویناس برگرفته اند وهرگز در قران چنین ادبیاتی وجود ندارد بارها قران میگوید که خدا اقوامی را به بلا گرفتار نموده قوم نوح را سیل نابود کرد اقوام هود وثمود ولوط و…به انحای مختلف باران ستگ و… نابود کرده است پس شر وجودیست
    مثال خورشید ودیوار شما بیربط است شما راجع به یک وجود صحبت میکنید اینجا دیوار وجودی جداگانه از خورشید دارد یک وجود نمیتواند هم عدم باشد هم وجود باشد اینها میگویند که شر یا عدمیست ویا موجب عدم میشود عدمی بودن را که توضیح دادم خدشه پذیراست وقابل قبول نیست اما موجب عدم میشود مثلا زهر مار را میگویند که خودش وجودیست وسبب مرگ انسانها میشود که اینهم مشکلی را حل نمیکند هر امریکه سبب مرگ وبیماری ورنج برای انسانها شود شراست وبازهم اشکال سرجایش باقیست

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *