آیا خداوند قابل اثبات است؟ ، حمید انتظام

ادله به سود و علیه اثبات وجود خداوند
Print Friendly
به این مطلب امتیاز دهید!

 یکی‌ از پرسش‌های مهم که از دیرباز فیلسوفان و دانشمندان (و همینطور توده‌های مردم) داشته‌اند این است که آیا وجود خداوند قابل “اثبات” است؟ چه دلایل متقن و خدشه ناپذیری داریم که خداوند وجود حقیقی، عینی و خارجی‌ دارد، و زاییده توهم و تخیل انسانها نیست؟ “اثبات” یعنی‌ ثابت کردن حقانیت یک امر یا موضوع از طریق قراین و مدارک مستقل، بگونه‌ای که هر انسان خردمندی (فارغ از فرهنگ، کیش و آیین) بتواند آنرا بپذیرد. دسته کم دو نوع قرینه برای ثابت کردن یک موضوع میتواند آورد: ۱)دلیل منطقی‌ ۲) دلیل علمی‌. فیلسوفان و دانشمندان علوم تجربی ادله گوناگونی بر له و علیه اثبات وجود خداوند آورده‌اند. در این برنامه به کاوش پیرامون مسئله وجود خداوند میپردازیم.

آیا خداوند قابل اثبات است؟ در این عبارت واژه “اثبات” بسیار کلیدی است.اثبات یعنی ثابت کردن چیزی که از طریق آن حقانیت و صحت آن نشان داده می‌شود به گونه‌ای که دیگر جای هیچ شک و تردیدی در آن راه پیدا نکند.
ما دو نوع قرینه و مدرک برای اثبات حق بودن یک موضوع بیاوریم.
اولین نوع سند یا مدرک را اصطلاحا دلیل منطقی logical argument می‌گویند. در این نوع اثبات،ابتدا مقدماتی در کنار یکدیگر چیده می‌شوند. و بعدا با شیوه قیاس یک نتیجه گیری از آن مقدمات صورت می‌گیرد. اگر آن مقدمات صحیح باشند و با هم سازگاری داشته باشند و ارتباط منطقی داشته باشند،آن موقع ما می‌توانیم نسبت به نتیجه گیری ای که صورت می‌گیرد اطمینان خاطر داشته باشیم.
دومین نوع مدرک و قرینه ای که در اثبات حقانیت و صحت یک موضوعی ارائه شود شواهد عینی empirical evidence است. در این نوع قرینه چیزهایی مطرح می‌شوند که با حواس پنجگانه قابل مشاهده و بررسی هستند. یعنی به نحو تجربی می‌توان صحت آن امر را مورد بررسی قرار داد. این هم یک نوع شیوه دلیل آوردن است که از قضا در علوم تجربی توسط دانشمندان بسیار مورد استفاده قرار می‌گیرد.
اگر برای امری شما بتوانید دلایل منطقی یا اسناد و مدارک عینی ارائه کنید آن وقت هر انسان عاقلی صحت آن موضوع را می‌تواند بپذیرد.

حال با این توصیفات آیا وجود خداوند قابل اثبات است؟ و اگر هست ما چه دلایل منطقی یا چه شواهد عینی بر له این دعوی داریم.
فیلسوفان در طول تاریخ برای اثبات وجود خداوند ادله ای را آورده اند. من فکر می‌کنم از میان آن براهین سه تای آن مهم است.

برهان اول:برهان جهان شناختی cosmological argument

در این برهان فیلسوف دین در حقیقت به دنبال شناسایی علت از طریق مطالعه معلول است. یعنی به اثری نظر می‌کند و با دنبال کردن ردپا می‌خواهد به اثرگذار برسد.مبنای این برهان جهان شناختی این است که اساساً هر آنچه که موجود است برای وجود پیدا کردن نیاز به یک علت دارد. هر اتفاقی که در این جهان می‌افتد نیاز به یک علتی دارد. مثلا برای وجود داشتن من،وجود پدر و مادرم هم ضروری هستند. برای وجود پدر و مادر هم وجود پدر و مادر دیگری هم لازم است و شما اگر همینطور این سلسله علی را دنبال کنید به یک دور باطل خواهید رسید و لاجرم مجبور هستید در یک جایی توقف کنید و یک علتی را شناسایی کنید که همه این مخلوقات و موحودات از آن نشات شده گرفته اند. آن امر و نیرویی که همه چیز از او صادر می‌شود را در اصطلاح فلسفی “علت غایی” می‌گویند. در ادبیات دینی به این علت غایی “خداوند” گفته می‌شود. یعنی آن موجودی که خلق نشده اما همه خلق از او ناشی و صادر می‌شوند. این اجمالا برهان جهان شناختی است. اما آیا واقعا این برهان وجود خداوند را اثبات می‌کند؟ به اعتقاد من پاسخ منفی است. در بطن این برهان تناقضی وجود دارد. نقطه آغاز این برهان این بود که برای هر چیزی،برای وجود پیدا کردن نیاز به یک علت دارد و در انتها نتیجه ای که گرفته می‌شود این است که ما نیاز به یک علت بی علت داریم. اما این نتیجه نقیض همان مقدمه ای است که در ابتدا گفتیم! اگر هر چیزی برای وجود نیاز به علت دارد دیگر سخن گفتن از یک علت بی علت نقض غرض است.

برهان دوم:برهان غایت شناختی teleological argument

نقطه آغاز این برهان مشاهده هدفمند بودن طبیعت است. یعنی اگر ما به طبیعت نظر کنیم آن را مجموعه ای از عناصر و موجودات سردرگم نمی بینیم. بلکه ما دست کم سه ویژگی عمده را از مشاهده طبیعت می‌توانیم اخذ کنیم. اول اینکه طبیعت بسیار پیچیده است و دوم اینکه بین اجزای تشکیل دهنده طبیعت یک نوع هماهنگی هم وجود دارد. سوم اینکه ما در طبیعت یک نظم و انتظام خاصی را هم مشاهده می‌کنیم. و همین نظم در طبیعت است که دلالت بر یک ناظم و نظم دهنده باشعور دارد. آن ناظم و انتظام دهنده خداوند است.ناظمی که دانایی مطلق دارد و خیر مطلق است و قادر مطلق نیز هست. تمثیلی معروف که در این برهان هدف شناختی مورد استفاده فیلسوفان قرار می‌گیرد این است که شما اگر به یک ساعت نگاه کنید متوجه خواهید شد که این ساعت از اجزای مختلفی تشکیل شده است. این اجزا برای تامین یک هدف(تعیین زمان) به نحو دقیقی در کنار یکدیگر قرار گرفته اند. شما به مجرد اینکه ساعتی را دیدید می‌دانید که یک ساعت سازی هم در کار بوده است. امکان ندارد یک ساعتی خود به خود و بدون سازنده ای پا به عرصه وجود بگذارد. و بر همین قیاس طبیعت که بسیار پیچیده تر از یک ساعت است صانعی و خالقی دارد.
نقد این برهان: اما آیا واقعاً این برهان وجود شناختی خداوند را اثبات می‌کند؟ به اعتقاد بنده پاسخ این سوال هم منفی است. فیلسوفانی نظیر دیوید هیوم اشکالات اساسی ای به این برهان وارد کرده اند. من فقط دو سه مورد را عرض می‌کنم. اولاً اینکه چه اندازه ای نظم در طبیعت وجود دارد محل مناقشه است. یعنی میزان نظمی که کسی در جهان مشاهده می‌کند بستگی به منظر او دارد. اینکه فرد از چه زاویه ای به جهان نگاه می‌کند. اندیشمندانی هستند که نظم فراوانی می‌بینند و اندیشمندانی هم هستند که نظمی در آن نمی بینند. به عبارت دیگر آن نظمی که در طبیعت می بیند یک امر سابجکتیو و ذهنی است نه اینکه آبجکتیو و عینی باشد. و دوما این برهان غایت شناختی حداکثر می‌تواند وجود یک سازنده ای را اثبات کند اما معلوم نیست که آن خالق واحد بود چراکه ممکن است که سازنده های کثیری در ساختن طبیعت دست داشته باشند. و سوما این برهان ثابت نمی کند که لزوما این سازنده عالم مطلق، خیر مطلق و قادر مطلق است.(مثلا می‌توان از نظریه تکامل برای تببین سخن گفت)

برهان وجود شناختی ontological argument

آنتولوژی یعنی مطالعه و شناسایی از طریق هستی و ماهیت یک موجود. در دو برهان قبلی همانطور که ملاحظه کردید حداقل یکی از مقدمات به طور تجربی و از طریق مشاهده در عالم باید بررسی می شد. اما این برهان هیچ نسبتی با عالم محسوس و عالم عینی و مادی ندارد بلکه یک برهانی است که اساساً تحلیلی صرف است. یعنی شما اصلا نگاهی به عالم طبیعت نمی‌کنید. به واسطه وقت محدود و پیچیدگی ای که این برهان دارد من فقط یک توضیح مختصری را درباره این برهان خواهم داد. بنا بر این برهان وجود شناختی،وجود خداوند را می‌توان از طریق تعریف خداوند استنتاج کرد. تعریفی که از خداوند می‌شود این است که خداوند یک امر لایتناهی و کامل است. بنا به رای قائلین این برهان،از دل این تعریف از خداوند می‌توان وجود آن را هم اثبات کرد. بنا به رای این فیلسوفان وقتی ما راجع به چیزی فکر می‌کنیم، آن چیز باید در ابتدا وجود داشته باشد تا بعد ایده آن در ذهن آدمی بنشیند. چون وجود همواره مقدم بر فکر و ایده است. حال وقتی ما درباره یک وجود لایتناهی که هیچ عیب و نقصی ندارد اندیشه می‌کنیم،آن ایده از کجا در ذهن ما شکل گرفته است؟ منبع ایده از کجاست؟ بنا بر قائلین به این برهان آن ایده ی خداوندی که کامل و لایتناهی است از طبیعت نمی‌تواند اخذ شده باشد چون طبیعت دائما در حال تغییر و تحول است. بنا بر این اگر در ذهن ما ایده یک موجود کامل و لایتناهی وجود دارد باید یک شکل غیر ذهنی از آن ایده در عالم خارج هم وجود داشته باشد که باعث شود آن ایده در ذهن ما شکل گیرد. علت پدیدار شدن ایده آن موجود کامل باید از چیزی ورای آن طبیعت اخذ شده باشد. لذا نتیجه ای که از این برهان می گیرند این است که ایده و تصور خداوند به عنوان یک موجود لایتناهی و کامل متضمن وجود کامل و حقیقی خداوند هم هست.
نقد این برهان:باز هم به باور بنده این برهان هم نمی تواند وجود خداوند را اثبات کند. فیلسوفانی نظیر دیوید هیوم و ایمانوئل کانت اشکالات جدی ای بر این برهان کرده اند. باز هم جای بحث درباره همه آن انتقادات نیست. اما اگر بخواهیم خلاصه کنیم ماحصل این است که تصور و ایده وجود، دلیل هستی عینی آن هم نیست. برای مثال من در ذهنم ایده کوه طلا را دارم اما در عالم بیرونی کوه طلا وجود ندارد. یعنی ذهن من کاری که می‌کند این است که ایده طلا و ایده کوه را با هم ممزوج می‌کند و از امتزاج این دو ایده،ایده جدیدی را خلق می‌کند به نام ایده کوه طلا.اما خود این ایده جدید در عالم بیرونی وجود ندارد. و لذا میان ایده وجود یک موجود کامل با واقعیت عینی آن یک گودال عمیقی وجود دارد که این برهان به راحتی نمی تواند یک پلی بر روی آن گودال بسازد.

نتیجه این که این براهین که برای اثبات وجود خدا عرضه شده حقیقتاً خداوند را اثبات نمی‌کند. و اگر هم اثبات می کرد هر انسان عالق و بالغی وجود خداوند را تصدیق می کرد.

اما هر راه دومی که برای اثبات وجود خداوند می‌توان طی کرد راه اثبات علم تجربی است. آیا با رجوع به عالم محسوسات می‌توان وجود خداوند را اثبات کرد؟ برخی از دانشمندان جواب مثبت داده اند برای مثال ماکس پلانک که بنیانگذار علم فیزیک کوانتوم هم هست این راه رفته و کتابی با نام “اثبات وجود خداوند” را ارائه کرده است. او در این کتاب اطلاعات علم فیزیک را جمع آوری کردی و در کنار هم قرار داده برای همان نتیجه گیری که در برهان هدف شناختی در فلسفه صورت می‌گیرد. این که اساساً طبیعت بسیار پیچیده است و بدون یک ناظم باشعور اصولاً طبیعت امکان وجود پیدا کردن ندارد.
نقد این روش:آوردن برخی از شواهد علمی و آن را به نحو خاصی کنار هم چیدن به این معنا نیست که ما یک امر دینی را اثبات می‌کنیم. متاسفانه در نزد دینداران اینگونه استناد ورزیدن به ادله و براهین علمی خیلی رواج دارد که به اعتقاد بنده راه درستی برای کشف حقیقت نیست. چرا که ما وقتی از اثبات علمی یک موضوع سخن می‌گوییم یک معنای مشخصی در علوم تجربی دارد. برای اثبات علمی کردن یک چیز ما باید اولا فرضیه ای را تشکیل بدهیم و بعد با استفاده از متود علمی به مشاهده و جمع آوری اطلاعات بپردازیم و سپس این ها را مورد بررسی قرار دهیم و در نهایت ببینیم که آیا این شواهد و مدارک علمی آن فرضیه را تایید می‌کنند یا نه. واقع امر این است که تاکنون هیچکس نتوانسته چنین اثبات علمی ای را درباره خداوند صورت دهد. اگر چنین توفیقی پیدا شده بود دیگر ما اصلا هیچ شیمی دان و فیزیک دان و زیست شناسی را پیدا نمی کردیم که وجود خداوند را انکار کند. در حالی که ما عکس این را می بینیم.

سخن آخر:اگر خداوند به لحاظ عقلی و علمی قابل اثبات نیست آیا به این معنا است که خداوند یک چیز موهومی است و وجود ندارد؟ پاسخ این سوال هم منفی است. همانطور که خداوند به لحاظ عقلی و علمی قابل اثبات نیست،قابل انکار و رد کردن هم نیست. یعنی خداوند به لحاظ عقلانی و تجربی نه قابل اثبات است و نه قابل رد کردن. ممکن است که این پرسش برای شما پیش آید که چرا خداوند قابل اثبات عقلی و تجربی یا رد کردن عقلی و تجربی نیست.پاسخ این سؤال از قضا در همه ادیان آمده است. و این بر می گردد به نحوه تلقی و تصوری که ادیان از خداوند عرضه می‌کنند. در همه ادیان گفته می‌شود که خداوند برتر و بالاتر از عالم محسوسات است. خداوند رفعت گرفته از عالم حس و ماده است. و لذا با این ابزار علمی و فلسفی نمی توان خداوند را مورد بررسی و یا تببین قرار داد. یعنی در حدود شناخت عقل و علوم تجربی قرار ندارد.نکته بسیار مهم این است که اگر خداوند با عقل و حواس پنجگانه قابل اثبات می بود،ایمان اصلاً معنا نداشت. دینداران می گویند که ما به خداوند “ایمان” داریم. استفاده از کلمه ایمان در این جمله تصادفی نیست و اضافی هم نیست. دینداران میگویند ما به وجود خداوند ایمان داریم چون خداوند قابل اثبات عقلی و تجربی نیست. ما هیچ وقت نمی گوییم ایمان داریم که زمین به دور خورشید میچرخد. چراکه این گفته به نحو تجربی قابل اثبات است.به قول توماس آکویناس فقدان یقین علمی و فلسفی بستر ایمان است. ایمان همواره با ریسک کردن و خطر پذیر بودن توام است. مولانا در داستان استن و حنانه میگوید:
نامعقول بودی این مزه ** کی بدی حاجت به چندین معجزه‌‌
هر چه معقول است عقلش می‌‌خورد ** بی‌‌بیان معجزه بی‌‌جر و مد

اگر پیامبران از معجزه سخن می گفتند به خاطر این است که اساساً خداوند و ایمان به خداوند یک امری نیست که عقلی و تجربی قابل اثبات باشد.

اثبات در مواضعی و جاهایی که قابل حصول است باید مبنا باشد.یعنی در آن حوزه ما باید طلب اثبات کنیم. اما اثبات در همه حوزه ها عملی نیست. در آنجایی که اثبات دست نیافتنی است معقول بودن کفایت می‌کند. معقول بودن و اثبات عقلانی شدن دو چیز کاملا متفاوت است. برخی چیزها قابل اثبات نیستند اما در عین حال معقول هستند.یعنی پذیرش آن ها برای یک انسان خردمند منعی ندارد. پذیرش خداوند معقول است اما قابل اثبات نیست.

 دانلود فایل صوتی اثبات وجود خدا

4 نظر برای “آیا خداوند قابل اثبات است؟ ، حمید انتظام

    1. با سلام و احترام.تشکر از شما دوست گرامی،بله متاسفانه اغلاط تایپی(و نه املایی) فراوانی داشت که رفع شد. بازبینی متن فراموش شده بود؛پوزش از شما…

  1. نویسنده این مقاله فکر کرده که در یک مقاله چند پاراگرافی کل مشکلات عالم فلسفه درباب خدا را حل کرده اولا که براهین دیگری هم بر اثبات خدا ارائه شده ثانیا اگر براهین اثبات با گفتن یکی دو جمله باطل میشد باید در فلسفه را تخته میکردند و البته حرفهای دیگری که به خاطر کوتاهی فرصت فقط به همین جمله استاد اکتفا میکنم که :اگر برای امری شما بتوانید دلایل منطقی یا اسناد و مدارک عینی ارائه کنید آن وقت هر انسان عاقلی صحت آن موضوع را می‌تواند بپذیرد.
    احتمالا استاد فرق بین منطق و فلسفه را نمی داند

    1. با سلام خدمت شما،این متن،متن پیاده شده یک برنامه آقای انتظام بود و نه یک مقاله. این برنامه در یک کانال که مخاطبان آن عامه مردم هستند اجرا شد و طبیعی است که در یک برنامه تلویزیونی به اقتضای مخاطبان کلیاتی عرض می‌شود و بس! بله همانطور که شما فرمودید بحث اثبات یا رد وجود خدا ظرافت های بسیاری دارد که مطمئنا در یک برنامه ۵۰ دقیقه ای قابل بیان نیست؛ چه آنکه حتی کتاب ها در این باره نگاشته شد اما هنوز پرونده این بحث مختومه اعلام نشده! آن چیزی که مورد تاکید آقای انتظام در این برنامه تلویزیونی بود، این بود که ایشان در باب وجود خدا معتقدند برهانی بدون اشکال که خدای ادیان را بتواند اثبات کند وجود ندارد و آن را یک مسئله ایمانی میدانند و همچنین با اینکه برهانی متقن له وجود خدا وجود ندارد با این حال اعتقاد به وجود خدا غیر معقول نیست.البته من فقط اهم مطالبشان را گفتم و لزوما به معنای تایید مطالب ایشان نیست. اما به نظرم خوب است محدودیت های یک برنامه تلویزیونی و مخاطبانش را هم در نظر بگیریم. با این حال همانطور که شما دوست گرامی فرمودید بحث اثبات یا رد وجود خدا به هیچ وجه در این چند پاراگراف نمی گنجد.

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *